تعزیه یکی از آیین های سوگواری حضرت سیدالشهداء (ع) و مراسم مذهبی شیعه به شمار می رود و

علیرغم تکیه آن برعنصر "تشبیه "به معصومین علیهم السلام واعادی ایشان ،در نظرگاه علمای شیعه

مشمول اطلاق روایات بکاء وابکاء و تباکی قرارگرفته ودارای حکم جواز کلی می باشد .

سیری گذرادرتاریخ تعزیه نشان می دهد که علما ودانشمندان شیعه نه تنها باتعزیه به معنای اصیل آن با

حفظ و یژگیهای مذهبی ،آیینی و تاریخی ورعایت شرایط حدود آن ،مخالفتی نداشته اند،که برانجام آن به

عنوان یکی ازماندگارترین روش های ترو یج فرهنگ و پیام عاشوراو ترسیم نمادین تاریخ کربلا تأکید کرده -

اند .

برخی ازاصول و شرایط صحیح اجرای تعزیه اصیل و مورد تأ کید دانشمندان فقه شیعی عبارت است از:

- حفظ شأن و شوکت و جلال ووقار مکتب عظیم تشیع و مقام ومنزلت والای قیام عاشورا .

- دوری ازتحریفات آشکارتاریخی درادبیات و آداب و افعال تعزیه .

- پرهیز از حرکات سبک وافعال نامعقول .

- عدم استفاده از ابزار و آلات مخصوص مجالس لهو و لعب .

و . . .

طبیعی است در صورت بروز اعمالی که موجب وهن مذهب بوده و پیامدهای منفی ومغایر بااهداف قیام

عاشورا دربر داشته باشد ،فقهای شیعه بی هیچ درنگی موضع گرفته و نظر صریح خودرا اعلام میدارند.

 ازجمله فتاوا یا پاسخ فقهای شیعه درباره جواز تعزیه (شبیه خوانی) موارد ذیل است : 

1- فتوای میرزای قمی (صاحب قوانین )

استفتاء و بخشی ازپاسخ این مرجع بزرگ شیعی عصر قاجارکه درکتاب فقهی ایشان (جامع الشتات)

به طور مشروح بیان شده چنین است :

* آیاجایز است درایام عاشوراتشبیه به صورت امام یااعادی اهل بیت به جهت گریاندن مردم ؟و آیاجایزاست

که مردان درلباس اهل بیت یاغیرایشان متشبه شو ند به همان قصد یانه ؟

" ... شبیه شدن به معصومان و نیکان راه ایرادی ندارد .و ادله ای که متما یل به بکاء وابکاء و تباکی بر

سیدالشهداء است گو یای این موضوع است .این کار موجب هتک حرمت بزرگان د ین نیست .زیرامنظور

  تشبیه شخص به شخص نیست بلکه تشبیه صورت و زی ولباس است ...

همچنین تشبیه به دشمنان اهل بیت ، مصداق "من تشبه بقوم فهو منهم " نیست.به دلیل اینکه مراداز

تشبیه درروایت ،آن است که شخص ازروی میل ورغبت خود راازدشمنان اهل بیت بداند.به لباس ایشان در

آید وخود رادرزمره ایشان شمارد..."

2- فتوای حضرت آیت الله العظمی میرزامحمدحسین نایینی

قسمتی ازپاسخ این عالم بزرگ شیعی به جمعی ازاهالی بصره و توابع آن مبنی براجرای آیین های

سوگواری حضرت سیدالشهداء(ع)وازجمله تعزیه وشبیه خوانی چنین است :

" تشبیه و تمثیلاتی که شیعیان امامیه درطی چندقرن به جهت اقامه عزا وگریستن وگریاندن انجام مید -

هند،جایزاست...روایاتی که برتحریم تشبیه و تمثیل دلالت دارد ،درصورتی است که مردهاازشکل وحدود

خودخارج شده وبه شکل زنان درآیند ..."  

تعزیه در لغت به معنای تسلی دادن و تسلیت گفتن ، ودر اصطلاح یک نحوه بزرگداشت یاد وخاطره قیام

حضرت سید الشهداء (ع) وتبیین والقاء پیام آن حضرت است که دارای ساختار نمایشی بوده ودر کلام از

زبان شعر و نظم بهره می برد .

مهم تر ین و یژگی هنری تعزیه در سیر نمایشی آن بو ده که نگاه پژو هشگران به آن معطو ف است ؛

هرچند در دید عامه مردم بیشترین جلوه تعزیه در عزاداری و بر پایی مجالس سو گو اری حضرت سید -

الشهداء (ع) و بیشترین تأثیر آن در ترسیم تاریخ وتعلیم آن به مخاطبان است .

کشو ر ایران که با پیشینه ای چندین هزار ساله در بسیاری از نمادهای فرهنگی وهنری در دو ره های

مختلف تاریخی سرآمد بوده ، در سده های اخیر از تعزیه به عنو ان مهم ترین و غنی ترین هنر نمایشی

مذهبی بهره می برد ؛هنری که مبتنی بر گزاره های دینی بو ده و تو انمندیهای خود را در عرصه اهداف

معنوی ،سیاسی و اجتماعی به ظهور رسانده است . تعزیه گر چه در فراز و نشیب های تاریخی مورد

نظرگاههای گو ناگو ن و اقع و به دلایل یا پندارهای مختلف مقبول یامطرود گردیده ، امادرو نمایه آن با

ساختاراولیه ومحتو ای اصیل همچنان پابرجا بو ده است .

تعزیه به رغم و یژگی های هنری که با اصو ل وارزش های دینی،اعتقادی و مذهبی در آمیخته ،درسیر

تاریخی خود تحت الشعاع هنرهای نمایشی غرب قرار گرفته و در دوره های مختلف زمانی به گو شه

انزوا و فراموشی رفته است .

همراه با ظهور تئاترغربی در ایران و گرایش نمایشنامه نو یسان ایرانی به سبک های غربی و اجرای

نمایشنامه ها در تالارها و تماشاخانه های پایتخت و دیگرشهرها و بی توجهی به هنر اصیل خود اندک

اندک یاد و نام تعزیه از اذهان رخت بربست و اگردرجایی آوایی از آن برآمد به کهنه سرایی تعبیر شد .

نیم نگاهی به پیشینه تحقیق پیرامون تعزیه نشان می دهد که در برابر انگشت شمار پژوهشگران

ایرانی درنیم قرن اخیر ،نزدیک به دو یست سال است که خارجیان بیشترین پژوهشهاراپیرامون این

هنراسلامی - ایرانی انجام داده اند . . .

هنر منحصربه فردایران راسیاحان، گردشگران ، نظامیان و دیپلمات های ارو پایی که روزگاری را درایرن

گذرانده اند، بدون داشتن اطلاعات دقیق پیرامون آداب و رسوم ومناسک آیینی و مراسم دینی وهنر

مذهبی ایران به تجزیه و تحلیل می نشستند و ایرانیان بااجرای هملت و مکبث و شاه لیرو تحقیق

پیرامون ریچارد سوم و هانری چهارم ، تجددگرایی و نو اندیشی خود را به نمایش می گذاشتند .

مقصود آن نیست که چرا پژوهشگران ایرانی به سراغ تحقیق درباره آیین های نمایشی واجرای

نمایشنامه های غربی رفته ومی رو ند . منظو راین است که چنین رو ندی نباید موجب نیست انگاری

فرهنگ و آیین منحصر به فرد نمایشی دینی این مرز و بوم گردد . . .

 

یکی از اساسی ترین پرسش هایی که پژو هشگران حو زه ادبیات نمایشی و تاریخ دینی ایران در پی

یافتن پاسخ آن بو ده وهستند این است که تعزیه چگونه ودرچه عصری به ظهو ر رسید ؟

در پاسخ به این سؤ ال دو گزینه مهم و اساسی راباید مد نظرداشت :

1- تاریخ سیاسی شیعه و توانمندی وغنای شیعیان در بهره گیری ازمضامین واقعه عاشو را .

2- نیازمندی تحول ، تکامل و ایجاد یک سبک هنری یا آیین نمایشی به ادو ار مختلف تاریخی .

... طبق گواهی تاریخ ، برای اولین بار در زمان دیلمیان (حاکمان آل بو یه) که حکومت توانمند شیعی ایرانی

 

تبار بو ده ودرعصر خلافت بنی العباس روی کارآمد ند ، عزاداری حضرت سیدالشهداء(ع)به طو ر رسمی و

 

علنی بر پا گرد ید و شیعیان مراسم بزرگداشت شهدای حاد ثه کربلا را بابرپایی سو گو اری بر گزار نمود ند

و ازآن به بعد همه ساله در دهه اول محرم ،شهر و بازار و کوچه و ...راسیاه می پوشاند ند و دسته های

عزاداری به سو گو اری می پرداختند . پیشتراز آن محافل عزاداری اهل بیت پیامبر(ص) به وسیله شیعیان

،بسیار محدود یا درخفا انجام می شد .

آل بو یه پس از گذشت یک قرن و اندی منقرض شدند و به همراه آن بار دیگر شیعه در انزوای اجتماعی

قرار گرفت . در حد ود پنج قرن دیگر طول کشید تاباروی کار آمدن حکومت صفو یان که به دلایل واهداف

خاص،سخت گیری های اجتماعی - سیاسی راازشیعیان برداشت، پیروان اهل بیت پیامبر(ص) باردیگر

آزادانه به برپایی عزاداری خامس آل عبا اقدام نمودند .

وقفه نزدیک به حدود پانصد سال در سیر عزاداری علنی و رسمی باعث گردید تاظهو ر تعزیه به معنای

اصطلاحی و رایج فعلی آن قرن ها به تعو یق بیفتد . هرچند به طو ر طبیعی در طول این مدت ،برپایی

مجالس عزای حضرت سیدالشهداء(ع) به صو رت محدود یامخفی استمرار داشته است .

 به نظر می رسد اگرپس از دوره آل بو یه عزاداری در قلمرو سیاسی شیعه استمرار می یافت و بنا به

رو ند طبیعی ، پیدایش شکل نمایشی یک مو ضو ع به دو یا سه قرن زمان نیازمند بو د،شاید درقرن های

هفتم یاهشتم و به طورکلی پیش ازپایان هزاره اول هجری شاهد ظهو ر تعزیه باساختارنمایشی

ودراماتیک آن درتاریخ می بودیم .

اماتعزیه مصطلح نه در زمان آل بو یه و نه در عصر صفو یه به ظهو ر نرسید .اشتراک لفظی تعزیه در معنای

لغوی واصطلاحی آن درپاره ای ازاسناد تاریخی ، نظر برخی ازپژوهشگران رادرباب پیدایی تعزیه (شبیه-

خوانی ) به دوره آل بو یه معطوف ساخته است .هم چنان که به دلیل رواج شمایل سازی های صامت و

دسته گردانی دراندازه وسیع در دوره صفو یه ، برخی قایل به ظهور تعزیه درزمان حکومت صفو یان هستند.

لیکن اسناد صحیح تر بر این دلالت دارد که تعزیه به گو نه مرسو م فعلی در دوره زندیه ودر شهر شیراز

 

ظهور یافت و سپس به مناطق مختلف ایران گسترش پیدا کرد .

بنابراین سیرتاریخی فهرست وار عزاداری حضرت سیدالشهداء(ع) پس از دوره ائمه بدین ترتیب است :

1- دوره آل بو یه (رسمی وعلنی شدن عزاداری در طو ل نزدیک به یک و نیم قرن)

2- دوره صفو یه (پایه ریزی تعزیه به وسیله شمایل سازی ودسته گردانی های صامت )

3- دوره زندیه (ظهور تعزیه )

4- دوره قاجاریه (تحو ل ،تکامل وگسترش تعزیه )

5- دوره پهلوی (افول وانحطاط تعزیه )

6- دوره انقلاب اسلامی (احیاء واستمرار تعزیه )